सिन्धुली । कमलामाई नगरपालिका–५, आहालेकी उर्मिला नेपालीको बिहान अहिले गाईको गोठबाट सुरु हुन्छ ।
दूध दुहुनु, डेरीमा दूध बिक्री गर्न लैजानु, गोठ सफा गर्नु र घाँस व्यवस्थापन गर्नु उहाँका दैनिक काम हुन् ।
गोठमा उन्नत जातका जर्सी गाई छन् । कोरली, तारी, मुररी र गोठु नामले चिनिने ती गाईहरू अहिले परिवारको आयआर्जनको मुख्य आधार बनेका छन् । हाल दुई ओटा गाईले दूध दिइरहेका छन् भने अन्य दुई ओटा ब्याउने तयारीमा छन् ।
दुई ओटा गाईबाट दैनिक ३५ लिटर दूध उत्पादन हुन्छ । दूध बिक्रीबाट मासिक करिब ३५ हजार रुपैयाँ बचत हुने गरेको उर्मिला बताउनुहुन्छ ।
उर्मिला पशुपालनमा मात्र सीमित हुनुहुन्न । सुधारिएको करेसाबारी र व्यावसायिक तरकारी खेतीले पनि उहाँको आम्दानीको महत्वपूर्ण आधार निर्माण गरेको छ ।
दुई कठ्ठा जमीनमा व्यावसायिक तरकारी खेती गरी उहाँले मासिक २० हजार रुपियाँसम्म आम्दानी गर्दै आउनुभएको छ ।
घरपरिवारको पोषणका लागि विभिन्न फलफूलका बिरुवासमेत रोपिएका छन् । यसले बजारमा निर्भरता घटाउनुका साथै परिवारको पोषण अवस्थामा सुधार ल्याएको छ ।
“पहिले खेती त गर्थ्यौं, तर त्यसले आफ्नै परिवारलाई खान पुग्न पनि मुस्किल हुन्थ्यो । अहिले व्यवसाय नै सञ्चालन गरिरहेका छौँ ।”-उहाँले सुनाउनुभयो ।
दूध र तरकारी बिक्रीबाट अहिले मासिक ५० हजार रुपियाँभन्दा बढी आम्दानी हुने गरेको छ ।
यसले परिवारको जीवनस्तर उकास्नुका साथै सन्तानको भविष्य निर्माणमा पनि महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ ।
उर्मिला भन्नुहुन्छ-“यही आम्दानीले छोरीलाई पोखरामा राखेर डाक्टर पढाएका छौँ र छोरालाई जापान पठाएका छौँ ।”
कृषि र पशुपालनसँगै उहाँ विभिन्न सभा, समारोह, कार्यक्रम तथा सङ्घसंस्था र समूहका गतिविधिमा पनि सक्रिय हुनुहुन्छ ।
आहाले कृषि सिकाइ केन्द्रमा आयोजना हुने कुनै पनि बैठक वा कार्यक्रम उहाँले छुटाउनुहुन्न ।
तर केही वर्षअघिसम्म उर्मिलाको अवस्था निकै फरक थियो । घरमा एउटा मात्र भैँसी थियो र त्यसको पालनपोषणमै धेरै कठिनाइ हुन्थ्यो ।
घाँसका लागि घण्टौँ पैदल हिँडेर जङ्गल जानुपर्थ्यो । श्रम धेरै भए पनि आम्दानी न्यून थियो । जीविकोपार्जन चलाउन नै चुनौती थियो ।
“एउटा भैँसी पाल्न पनि धौ धौ हुन्थ्यो ।”-विगत सम्झँदै उहाँ भन्नुहुन्छ-“जङ्गलबाट घाँस ल्याउँदा दिनै बित्थ्यो ।”
तर अहिले त्यो अवस्था पूर्ण रूपमा बदलिएको छ । यस परिवर्तनको आधार बन्यो वर्ल्ड नेवर्ससँगको साझेदारीमा सिड्स नेपालले सञ्चालन गरेको ‘नेपाल एकीकृत ग्रामीण विकास परियोजना’ ।
परियोजनाअन्तर्गत गाउँमै स्थापना गरिएको आहाले कृषि सिकाई केन्द्र उर्मिलाको जीवन परिवर्तनको प्रमुख माध्यम बन्यो ।
त्यही केन्द्रबाट उहाँले जीवन बदल्ने ज्ञान र सीप हासिल गर्नुभयो । सिकाई केन्द्रले व्यक्तित्व विकासदेखि नेतृत्व विकाससम्मका विभिन्न तालिम प्रदान गर्यो । स्वरोजगार बन्ने प्रेरणा र मार्गदर्शन पनि उहाँले यही केन्द्रबाट प्राप्त गर्नुभयो ।
पहिले बाँझो देखिने जमीन अहिले हरियालीले ढाकिएको छ । व्यावसायिक जैविक खेतीले आगन्तुक र पर्यटकको समेत ध्यान आकर्षित गर्न थालेको छ ।
खेतीका लागि बजारबाट रासायनिक मल र विषादी खरिद गर्नुपर्ने अवस्था छैन । आफ्नै पशुचौपायाबाट प्राप्त मल तथा जैविक मलको प्रयोगले उत्पादन भइरहेको छ ।
परियोजनामार्फत उर्मिलाले पोषणयुक्त घाँसका बिरुवा प्राप्त गर्नुभयो । बाँझो जमिनमा रोपिएका विभिन्न जातका घाँसले अहिले वर्षभरि पशुका लागि पर्याप्त आहार उपलब्ध गराइरहेका छन् ।
पहिलेजस्तो जङ्गल धाउनुपर्ने बाध्यता हटेको छ । कृषि वन प्रणालीमार्फत घाँस उत्पादन हुन थालेपछि समय, श्रम र लागत तीनैको बचत भएको छ ।
“अहिले जङ्गल जानु पर्दैन ।”-मुस्कुराउँदै उहाँ भन्नुहुन्छ-“आफ्नै बारीको घाँसले बाह्रै महिना पुग्छ ।”
उहाँका अनुसार घाँस व्यवस्थापनमा सुधार आएपछि पशुपालन पनि व्यवस्थित बनेको छ । खर्च घटेको छ भने उत्पादन बढ्दै गएको छ ।
सन्तुलित पोषण, घर तथा वातावरणको सरसफाई, स्वच्छता र स्वास्थ्यसम्बन्धी ज्ञानले उहाँको जीवनशैलीमै परिवर्तन ल्याएको छ ।
उर्मिलाको अनुभवमा सिकाइ केन्द्रले उत्पादन वृद्धि गर्ने सीप मात्र दिएको छैन, नेतृत्व विकास, पोषण, फोहोर व्यवस्थापन तथा व्यावसायिक सोचसमेत विकास गर्न सहयोग गरेको छ ।
उहाँ भन्नुहुन्छ-“हामीले पहिलेदेखि गर्दै आएको कामलाई व्यवस्थित र व्यावसायिक ढङ्गले गर्न सिकायो । यसले हाम्रो नेतृत्व क्षमता, व्यवस्थापन कौशल र जीवनशैलीमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याएको छ ।”
उर्मिलाको कथा सही ज्ञान, स्थानीय स्रोतको प्रभावकारी उपयोग, सामुदायिक सिकाइ र प्राविधिक सहयोगले ग्रामीण महिलाको जीवनमा कसरी रूपान्तरण सम्भव हुन्छ भन्ने प्रेरणादायी उदाहरण हो ।
एउटा भैँसी पाल्न सङ्घर्ष गर्नुपरेकी उर्मिला आज सफल व्यावसायिक कृषकका रूपमा स्थापित हुनुभएको छ ।
यो केवल उर्मिलाको व्यक्तिगत सफलता मात्र होइन, सिकाई केन्द्रमार्फत सम्भव भएको दिगो परिवर्तनको उदाहरण पनि हो ।
यस्ता कार्यक्रमहरू प्रभावकारी रूपमा विस्तार गर्न सकिए ग्रामीण समुदायको जीवनस्तरमा व्यापक सुधार आउनुका साथै देशको समृद्धिमा समेत महत्वपूर्ण योगदान पुग्नेछ ।
