ललितपुर । वर्षायामसँगै सर्पको गतिविधि बढ्ने समयलाई धार्मिक आस्था र प्रकृतिप्रतिको सम्मानसँग जोड्दै हिन्दु धर्मावलम्बीहरूले आज नागपञ्चमी पर्व मनाउँदैछन् ।
श्रावण शुक्ल पञ्चमीका दिन मनाइने यस पर्वमा घरको मूलढोकामा नागको चित्र टाँसी पूजा गर्ने परम्परा छ ।
नागपञ्चमीका अवसरमा बिहानै स्नान गरी नागको चित्रमा दूध, दही, अक्षता, फूल, दुबो तथा अन्य पूजासामग्री चढाउने र गाईको गोबरको सहायताले नागको चित्र घरको मूलढोकामाथि टाँस्ने चलन छ ।
नागको पूजा गरेमा सर्प तथा अन्य विषालु जीवबाट हुने भय टर्ने धार्मिक विश्वास रहिआएको छ ।
धार्मिक मान्यताअनुसार नागपञ्चमीका दिन भूमिमा नागदेवताको वास हुने भएकाले हलो जोत्ने, जमिन खन्ने तथा नयाँ घरको जग राख्ने काम शुभ मानिँदैन ।
पञ्चमी तिथिका स्वामी नाग देवता रहेको ज्योतिषीय मान्यताका कारण पनि यस दिन नागको विशेष पूजा गरिन्छ ।
नागपञ्चमीमा नागका अष्टकुल-अनन्त, वासुकी, पद्म, महापद्म, तक्षक, कुलीर, कर्कट र शङ्ख नागको स्मरण तथा पूजा गर्ने परम्परा छ ।
यिनको चित्र घरमा टाँस्दा आगलागी, चट्याङ तथा सर्पको भयबाट सुरक्षा हुने विश्वास नेपाली समाजमा प्रचलित छ ।
यस दिन नागदेवताका नाममा व्रत बस्ने चलनसमेत छ । व्रत बसेकाहरूले साँझ नागदेवताको पूजा गरी खीरलगायतका परिकार चढाउने र प्रसाद ग्रहण गर्ने परम्परा छ ।
नागपञ्चमीको धार्मिक पक्षसँगै यसको सांस्कृतिक र पर्यावरणीय अर्थसमेत जोडिएको पाइन्छ ।
नाग अर्थात् सर्पलाई केवल भयको प्रतीकका रूपमा नभई प्रकृतिको महत्वपूर्ण जीवका रूपमा सम्मान गर्ने परम्परा यस पर्वले पुस्तौँदेखि कायम राखेको छ ।
सर्पले पारिस्थितिक प्रणालीमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्ने भएकाले नागपूजालाई प्रकृतिप्रतिको सम्मानसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ ।
नागपञ्चमीका अवसरमा ललितपुरको नागदह, काठमाडौंको नागपोखरी, टौदह, भक्तपुरको सिद्धपोखरीलगायत देशका विभिन्न नागस्थान, पोखरी तथा कुण्डमा विशेष पूजाआजा भइरहेको छ ।
ती स्थानमा श्रद्धालुहरूले नागदेवतालाई दूध, अक्षता, दुबो, फूल, खीर, रोटी लगायतका प्रसाद चढाउने गर्छन् ।
नागपञ्चमी कसरी र किन मनाउन थालियो भन्ने विषयमा विभिन्न धार्मिक ग्रन्थ, किंवदन्ती र जनविश्वास प्रचलित छन् ।
महाभारत तथा अन्य धार्मिक परम्परामा नागकन्यासँग विवाह भएका प्रसंगसमेत उल्लेख पाइन्छन् ।
यसरी नागपञ्चमी नेपाली समाजमा धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा र प्रकृतिप्रतिको सम्मानलाई एकैसाथ जोड्ने पर्वका रूपमा मनाइँदै आएको छ ।
