(डिस्क्लेमर : एउटै राजनीतिक घटना सिंहदरबारको बैठक कक्षबाट हेर्दा एउटा अर्थ दिन सक्छ र गाउँको चौतारी वा बागमती किनारको चिया पसलबाट हेर्दा अर्को अर्थ । कसैलाई परिवर्तनको सङ्केत देखिन सक्छ, कसैलाई असन्तुष्टि र कसैलाई अस्थिरताको सङ्केत । समाज एउटै सोच, एउटै अनुभव र एउटै दृष्टिकोणले बनेको हुँदैन । यहाँ वर्ग छन्, भोगाइहरू फरक छन्, अपेक्षाहरू फरक छन् र त्यसले दृष्टिकोण पनि फरक बनाउँछ । त्यसैले यो लेख कुनै अन्तिम सत्य घोषणा गर्ने प्रयास होइन, बरु घटनालाई एउटा विशिष्ट सामाजिक-राजनीतिक दृष्टिबाट बुझ्ने प्रयत्न मात्र हो ।)

समाजमा राजनीतिक बहसहरू तीव्र हुँदा “परिवर्तन” भन्ने शब्द सबैभन्दा धेरै प्रयोग हुने शब्दमध्ये पर्छ । तर, परिवर्तनका स्वरूप एउटै हुँदैनन् । विशेषगरी व्यवस्था परिवर्तन र सत्ता परिवर्तन लाई एउटै दृष्टिले हेर्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको देखिन्छ । कुनै सरकार परिवर्तन भयो, केही नेताहरू हटे वा नयाँ अनुहार सत्तामा पुगे भने त्यसलाई क्रान्तिकारी उपलब्धिका रूपमा चित्रण गर्ने प्रवृत्ति पनि छ । तर, यी दुई विषयबिचको भिन्नता नबुझ्दा राजनीतिक चेतनामा भ्रम पैदा हुन्छ । जुन अहिले भइरहेको छ ।

२०८२ भदौ २३ र २४ मा भएका विध्वंसात्मक गतिविधिलाई लिएर पनि यस्तै प्रश्न उठेको छ । के त्यो परिवर्तनका लागि भएको आन्दोलन थियो वा सञ्चित असन्तुष्टि र निराशाको विस्फोट मात्र ? यसलाई गहिराइमा बुझ्न आवश्यक छ ।

भदौ २३ गते भएको राज्य दमन होस् वा भदौ २४ गतेका विध्वंसात्मक गतिविधि, यी दुवै घटनालाई कुनै पनि कोणबाट उचित ठहर गर्न सकिँदैन । राज्यको दायित्व नागरिकको सुरक्षा, अधिकारको संरक्षण र कानुनी शासनको सुनिश्चितता गर्नु हो, त्यसैले राज्य शक्तिको प्रयोग संयमित, उत्तरदायी र कानुनी सीमाभित्र हुनुपर्छ । त्यसैगरी असन्तुष्टि, विरोध वा परिवर्तनको मागका नाममा सार्वजनिक सम्पत्ति होस् वा व्यक्तिगत सम्पत्तिमाथि आगजनी, व्यक्ति हत्या, आक्रमण, हिंसा र विध्वंसलाई पनि वैध राजनीतिक अभिव्यक्तिका रूपमा स्वीकार गर्न सकिँदैन । हिंसा राज्यबाट होस् वा भीडबाट, त्यसले अन्ततः समाजमा अविश्वास, विभाजन र अस्थिरता मात्र बढाउँछ ।

आज आवश्यक कुरा दोषलाई आफ्नो अनुकूलताअनुसार व्याख्या गर्ने होइन, आत्मसमीक्षा र जिम्मेवारीबोध हो । कुनै पक्षको अन्धसमर्थन गर्दै एउटा गलतलाई अर्को गलतसँग तुलना गरेर सही प्रमाणित गर्ने प्रयासले समस्या समाधान गर्दैन । “यो वा त्यो” पक्षको बचाउमा उभिनुभन्दा देश निर्माणको साझा जिम्मेवारीतर्फ ध्यान दिनुपर्ने बेला आएको छ । राजनीतिक आग्रहभन्दा माथि उठेर विधिको शासन, संवाद, सहिष्णुता र उत्तरदायी नागरिक संस्कृतिको विकासमार्फत मात्र समृद्ध र स्थिर नेपाल निर्माण सम्भव हुन्छ ।

व्यवस्था परिवर्तन भनेको कुनै समाजको राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक संरचनामा आधारभूत परिवर्तन आउनु हो । यो केवल शासक फेरिने प्रक्रिया होइन । शासनको चरित्र, राज्य सञ्चालनको विधि, नागरिक अधिकारको संरचना र शक्ति वितरणको प्रणालीमा परिवर्तन आउँदा व्यवस्था परिवर्तन हुन्छ । नेपालमा राणा शासनको अन्त्य, बहुदलीय व्यवस्थाको स्थापना, राजतन्त्रबाट गणतन्त्रमा रूपान्तरण जस्ता घटनालाई व्यवस्था परिवर्तनका उदाहरणका रूपमा लिन सकिन्छ । यस्ता परिवर्तनले राज्यको आधारभूत स्वरूप बदल्छन् । यिनलाई भनिन्छ क्रान्ति ।

तर, सत्ता परिवर्तन भनेको राज्यको संरचना उस्तै रहँदा त्यसलाई चलाउने पात्र मात्र फेरिनु हो । एउटा दल हटेर अर्को दल आउनु, एउटा प्रधानमन्त्रीको ठाउँमा अर्को आउनु वा सत्ता गठबन्धन बदलिनु सत्ता परिवर्तन हो । यसले राज्यको मूल संरचनालाई स्पर्श गर्दैन । त्यसैले सत्ता परिवर्तन तत्कालीन राजनीतिक समीकरणको परिणाम हुन सक्छ, तर त्यसलाई स्वतः क्रान्ति भन्न मिल्दैन । अहिले समस्या के देखिन्छ भने, कुनै असन्तुष्टि वा विरोधका गतिविधिलाई पनि “क्रान्ति” को नाम दिने हतारो भइरहेको छ । क्रान्ति एउटा गम्भीर राजनीतिक र ऐतिहासिक प्रक्रिया हो । त्यसको पछाडि स्पष्ट विचार, लक्ष्य, सङ्गठन र वैकल्पिक दिशा हुन्छ । केवल आक्रोश, असन्तुष्टि वा विध्वंसात्मक गतिविधि मात्रै क्रान्ति बन्न सक्दैन ।

२०८२ भदौ २३ र २४ का घटनालाई यही सन्दर्भमा हेर्नुपर्छ । यदि ती गतिविधि परिवर्तनको स्पष्ट दृष्टि, नयाँ संरचनाको परिकल्पना र समाज रूपान्तरणको उद्देश्यसहित आएका हुन्थे भने त्यसलाई परिवर्तनको आन्दोलन भन्न सकिन्थ्यो । तर, जब गतिविधिहरूमा विध्वंस, आक्रोश र तत्कालीन असन्तुष्टिको विस्फोट मात्र बढी देखिन्छ, त्यसलाई क्रान्तिको संज्ञा दिन कठिन हुन्छ ।

समाजमा बेरोजगारी, आर्थिक असमानता, राजनीतिक अस्थिरता र नेतृत्वप्रतिको अविश्वास बढ्दा मानिसहरूमा फ्रस्ट्रेशन पैदा हुनु स्वाभाविक हो । त्यो फ्रस्ट्रेशन कुनै समय विस्फोटका रूपमा बाहिर आउन सक्छ । तर, फ्रस्ट्रेशनको विस्फोट र क्रान्ति एउटै कुरा होइनन् । क्रान्ति दिशा भएको परिवर्तन हो, जबकि अनियन्त्रित विस्फोट दिशा हराएको असन्तुष्टि पनि हुन सक्छ ।

इतिहासले देखाएको छ-धेरै आन्दोलनहरू असन्तुष्टिबाट सुरु भए पनि सबै आन्दोलन क्रान्तिमा रूपान्तरण भएका छैनन् । क्रान्तिले समाजलाई नयाँ बाटो देखाउँछ, जबकि आक्रोशले कहिलेकाहीँ समाजलाई थप अन्योलमा धकेल्न सक्छ । वास्तविक चिन्ताको विषय अर्को पनि छ । यदि हरेक हिंसात्मक वा विध्वंसात्मक गतिविधिलाई “क्रान्ति” भनियो भने वास्तविक क्रान्तिको मूल्य नै घट्दै जान्छ । त्याग, विचार, सङ्गठन र दीर्घकालीन सङ्घर्षबाट प्राप्त परिवर्तनलाई क्षणिक आवेगसँग तुलना गर्नु इतिहासप्रति अन्याय हुन्छ ।

त्यसैले आज आवश्यकता भावनात्मक नारा भन्दा पनि राजनीतिक स्पष्टताको हो । व्यवस्था परिवर्तन र सत्ता परिवर्तनलाई एउटै आँखाले हेर्नु हुँदैन । त्यसैगरी फ्रस्ट्रेशन र क्रान्तिबिच पनि स्पष्ट रेखा कोर्नुपर्छ । समाज परिवर्तनको बहस तथ्य, विचार र दूरदृष्टिमा आधारित हुनुपर्छ, केवल आक्रोशमा होइन । परिवर्तनको नाममा हुने हरेक गतिविधि क्रान्ति हुँदैन । र, क्रान्तिको नाममा हुने हरेक गतिविधिले समाजलाई सही दिशा पनि दिँदैन । इतिहासले नामभन्दा पनि परिणामलाई स्मरण गर्छ ।