हरितमय संसार प्रकृतिको अनुपम वरदान हो, जसले सम्पूर्ण जीवजगतको जीवनचक्रलाई निरन्तरता दिन्छ । वर्षायामसँगै पृथ्वी हरियालीले ढाकिन्छ, वनस्पति पलाउँछन् र सृष्टिले नयाँ जीवन पाउँछ । यही कारणले श्रावण (साउन) महिना प्रकृति, जीवन र सृजनाको प्रतीक मानिन्छ । सनातन वैदिक परम्परामा यो महिना भगवान् शिवको आराधना, प्रकृतिप्रतिको श्रद्धा र आध्यात्मिक चेतनाको विशेष समयका रूपमा स्थापित छ ।
कृषिप्रधान नेपाल र भारतका लागि साउन महिना विशेष महत्व राख्छ । असारभरि धान रोपाइँको कठिन श्रम सम्पन्न भएपछि किसानले विश्राम, उत्सव र नयाँ ऊर्जाको अनुभूति गर्ने अवसर पाउँछन । नेपालमा साउन १५ मा खीर खाने परम्परा र महिलाहरूले हरियो पहिरन, चुरा, पोते तथा मेहेन्दी धारण गर्ने चलन यही सांस्कृतिक निरन्तरताका अभिव्यक्ति हुन ।
साउन सुरु भएसँगै गाउँदेखि सहरसम्मका बजार हरियो वस्त्र, चुरा, पोते र मेहेन्दीले सजिन्छन । यसले केवल सांस्कृतिक उत्सवलाई मात्र जीवन्त बनाउँदैन, स्थानीय बजारमा उल्लेखनीय आर्थिक गतिविधिसमेत सिर्जना गर्छ । त्यसैले साउनमा हरियो पहिरन लगाउने परम्परालाई केवल मौसमी फेसन वा श्रृङ्गारका रूपमा मात्र बुझ्न मिल्दैन। यसको गहिराइमा वैदिक साहित्य, पुराण, आयुर्वेद, ज्योतिषीय मान्यता तथा आधुनिक मनोविज्ञान र वातावरण विज्ञानसँग जोडिएका विविध आधारहरू रहेका छन । प्रस्तुत लेखमा तिनै आधारहरूको विश्लेषण गर्ने प्रयास गरिएको छ ।
पौराणिक परम्परामा साउन र शिवपार्वतीको आध्यात्मिक सम्बन्ध
हाम्रा वेदहरूले प्रकृतिलाई ईश्वरको विराट स्वरूपका रूपमा स्वीकार गर्दै रङ, ऋतु, मानव शरीर तथा ब्रह्माण्डीय ऊर्जाबीचको गहिरो अन्तरसम्बन्धलाई व्याख्या गरेका छन् । वैदिक दर्शनमा प्रकृति केवल भौतिक अस्तित्व होइन, सम्पूर्ण सृष्टिको आधार, जीवनशक्ति र दिव्य चेतनाको अभिव्यक्ति हो । यही कारण ऋतुचक्र, वनस्पति, जल, पृथ्वी र विभिन्न रङहरूको सम्बन्धलाई मानव जीवन र स्वास्थ्यसँग अभिन्न रूपमा जोडेर हेरिएको पाइन्छ ।
ऋग्वेदमा प्रकृतिलाई अदिति अर्थात असीम, अखण्ड तथा समस्त जीवजगतकी जननीका रूपमा स्तुति गरिएको छ । त्यस्तै, पर्जन्य सूक्तमा वर्षाका देवता पर्जन्यु को महिमा वर्णन गर्दै उहाँको वर्षाले पृथ्वीलाई सिञ्चित गरेपछि धर्ती हरियालीले ढाकिने, वनस्पतिमा नयाँ पालुवा पलाउने र सम्पूर्ण जीवसृष्टिको पालन–पोषण हुने भाव व्यक्त गरिएको पाइन्छ । वर्षायाममा पृथ्वीले धारण गर्ने यही हरित आवरण (हरित कञ्चुक) लाई वैदिक चिन्तनले जीवन, उर्वरता, समृद्धि र पुनर्जागरणको प्रतीकका रूपमा ग्रहण गरेको देखिन्छ । वास्तवमा यही हरियाली पृथ्वीमा जीवनको निरन्तरता र प्राकृतिक पुनर्जन्मको पहिलो दृश्य अभिव्यक्ति हो ।
त्यसैगरी, अर्थवेदको भेषज्य सूक्त मा औषधीय वनस्पति, प्रकृति र मानव स्वास्थ्यबीचको सम्बन्धबारे विस्तृत चर्चा गरिएको पाइन्छ । वैदिक व्याख्याअनुसार हरित वनस्पति आरोग्य, दीर्घायु, शारीरिक सन्तुलन तथा जीवनशक्तिको प्रतीक मानिन्छ । प्रकृतिको हरियो स्वरूपले मानव चेतना, स्वास्थ्य र सकारात्मक ऊर्जामा अनुकूल प्रभाव पार्ने विश्वास वैदिक परम्परामा अभिव्यक्त भएको देखिन्छ ।
यजुर्वेदको चमक अध्यायमा पनि प्रकृतिको हरित स्वरूपलाई पुष्टि (पोषण), तुष्टि (सन्तोष), समृद्धि र कल्याणको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिएको छ । यसबाट हरियो रङलाई केवल प्राकृतिक सौन्दर्यको विषयका रूपमा नभई जीवनको संरक्षण, उन्नति र आध्यात्मिक सन्तुलनसँग जोडेर हेरिएको स्पष्ट हुन्छ ।
यसरी हेर्दा वेदका यी ऋचा, दर्शन र सांस्कृतिक मान्यताहरूले मानव जीवन, प्रकृति र हरित संस्कृतिबीचको सम्बन्ध अनादिकालदेखि नै अन्योन्याश्रित रहेको सन्देश दिन्छ । साउन महिनामा हरियो पहिरन धारण गर्ने परम्परा पनि यही वैदिक चेतनाको सांस्कृतिक निरन्तरताका रूपमा विकसित भएको मान्न सकिन्छ, जहाँ हरियो रङ केवल श्रृङ्गारको माध्यम नभई जीवन, समृद्धि, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र आध्यात्मिक चेतनाको प्रतीकका रूपमा स्थापित भएको पाईन्छ ।
१. वैदिक वाङ्मयमा हरित रङ र प्रकृतिको दर्शन
वेदहरूले प्रकृतिलाई ईश्वरको विराट स्वरूपका रूपमा चित्रण गर्दै मानव जीवन, ऋतुचक्र र ब्रह्माण्डीय ऊर्जाबीचको अन्तरसम्बन्धलाई गहिरो रूपमा व्याख्या गरेको छ । वैदिक दर्शनअनुसार प्रकृति केवल भौतिक अस्तित्व होइन, सम्पूर्ण जीवनको आधार र दिव्य शक्तिको अभिव्यक्ति हो । यही कारण ऋतु, वनस्पति र रङहरूको सम्बन्धलाई पनि मानव जीवनसँग अभिन्न रूपमा जोडेर हेरिएको पाइन्छ।
ऋग्वेदमा प्रकृतिलाई अदिति अर्थात असीम, अखण्ड तथा सम्पूर्ण सृष्टिकी जननीका रूपमा वर्णन गरिएको छ । त्यस्तै, वर्षाका अधिष्ठाता देवता पर्जन्यु को स्तुतिमा वर्षाले पृथ्वीलाई सिञ्चित गरेपछि धर्ती हरियालीले ढाकिने र त्यसबाट समस्त प्राणीको जीवन पुनः जागृत हुने भाव व्यक्त गरिएको पाइन्छ । हरियालीलाई जीवन, उर्वरता र समृद्धिको प्रतीकका रूपमा ग्रहण गरिएको यही वैदिक दृष्टिकोण साउन महिनाको सांस्कृतिक महत्वसँग पनि जोडिएको देखिन्छ ।
ऋर्थवेदको भेषज्य सूक्तमा वनस्पति, औषधि र प्रकृतिको उपचारात्मक महत्वको विस्तृत वर्णन गरिएको छ । वैदिक परम्पराले हरित वनस्पतिलाई आरोग्य, दीर्घायु र जीवनशक्तिको प्रतीकका रूपमा हेरेको पाइन्छ । त्यसैगरी, यजुर्वेदको चमक अध्यायमा प्रकृतिको हरित स्वरूपलाई पुष्टि (पोषण), समृद्धिु र तुष्टि (सन्तोष) सँग सम्बन्धित प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिएको छ ।
यी वैदिक अवधारणाहरूले हरियो रङलाई केवल सौन्दर्य वा श्रृङ्गारको विषयका रूपमा मात्र नभई जीवन, स्वास्थ्य, समृद्धि र प्रकृतिसँगको सहअस्तित्वको प्रतीकका रूपमा स्थापित गरेका छन् । यही दार्शनिक आधारका कारण साउन महिनामा हरियो पहिरन धारण गर्ने परम्परालाई प्रकृतिप्रतिको श्रद्धा, जीवनप्रतिको आशा र आध्यात्मिक चेतनाको सांस्कृतिक अभिव्यक्तिका रूपमा बुझ्न सकिन्छ ।
२. पौराणिक परम्परा र शिव–पार्वतीको आध्यात्मिक सम्बन्ध
वैदिक वाङ्मयसँगै विभिन्न पुराणहरूमा पनि श्रावण महिनाको विशेष महिमा वर्णन गरिएको पाइन्छ । विशेषतः शिव महापुराणको रुद्र संहिता (पार्वती खण्ड) मा सतीदेवीको आत्मदाहपछि माता पार्वतीले भगवान शिवलाई पुनः पतिका रूपमा प्राप्त गर्न गरेको कठोर तपस्याको विस्तृत आख्यान उल्लेख गरिएको छ । यही तपस्यालाई सनातन परम्पराले अटल आस्था, संयम र समर्पणको सर्वोच्च उदाहरणका रूपमा लिएको छ ।
विहाय भूषणं सर्वं चीरवासास्तपोधना ।
वनं जगाम तपसे सखीभ्यां सह सस्मिता ।।
(शिव महापुराण, रुद्र संहिता, पार्वती खण्ड)
यस प्रसङ्गले माता पार्वतीले राजसी जीवन त्यागेर वनमा तपस्यामार्फत प्रकृतिसँग एकाकार भएको भाव व्यक्त गर्छ । सनातन परम्परामा यही प्रसङ्गलाई आधार मानेर साउन महिनामा हरियाली, वनस्पति र प्रकृतिसँगको निकटतालाई शिवपार्वतीको आराधनासँग जोडिएको विश्वास पाइन्छ । यही कारण साउनमा महिलाहरूले हरियो पहिरन धारण गर्नु माता पार्वतीको अटल निष्ठा, सौभाग्य, समर्पण र प्रकृतिप्रतिको श्रद्धाको सांस्कृतिक प्रतीकका रूपमा विकसित भएको मानिन्छ । यसै गरी वर्षायाममा प्रकृति हराभरा हुने र वातावरणमा नयाँ जीवनशक्ति सञ्चारित हुने अनुभूतिलाई पनि यस परम्पराले आध्यात्मिक अर्थ दिएको देखिन्छ । हरियो रङले समृद्धि, उर्वरता र शुभताको प्रतिनिधित्व गर्छ भन्ने सांस्कृतिक विश्वासले साउनमा हरियो पहिरन धारण गर्ने चलनलाई पुस्तौंदेखि निरन्तरता दिएको छ ।
हरितालिका तीजसँगको सम्बन्ध
माता पार्वतीको तपस्याको पराकाष्ठा भाद्र शुक्ल तृतीयामा मनाइने हरितालिका तीजसँग जोडिएको मानिन्छ । संस्कृत व्युत्पत्तिअनुसार हरितालिका शब्द हरित (हरियो वनस्पति वा वन) र आलिका (सखी) शब्दबाट बनेको मानिन्छ । पौराणिक कथा अनुसार माता पार्वतीलाई उनका सखीहरूले वनको एकान्त स्थानमा लगेर शिवजीको आराधना गर्न सहयोग गरेका थिए । यीनै विश्वासका आधारमा नेपाली महिलाहरूले साउनदेखि नै हरियो वस्त्र, चुरा, पोते र मेहेन्दी धारण गरी हरितालिका तीजको आध्यात्मिक तयारी गर्ने परम्परा विकास भएको मानिन्छ । साउनको हरियाली, तीजको व्रत र सौभाग्यको सांस्कृतिक भाव एकअर्काका पूरकका रूपमा नेपाली समाजमा स्थापित भएका छन् ।
३. वैज्ञानिक, मनोवैज्ञानिक तथा वातावरणीय दृष्टिकोण
साउनमा हरियो पहिरन धारण गर्ने परम्परालाई केवल धार्मिक आस्थाको दृष्टिले मात्र होइन, मनोविज्ञान, आयुर्वेद र वातावरणीय चेतनाको दृष्टिले पनि बुझ्ने प्रयास गरिएको पाइन्छ । आधुनिक विज्ञानले सबै परम्परागत मान्यतालाई प्रत्यक्ष रूपमा पुष्टि नगरे पनि हरियो रङ तथा प्राकृतिक वातावरणका केही सकारात्मक प्रभावबारे विभिन्न अध्ययनहरूले सङ्केत गरेका छन् ।
(क) मनोवैज्ञानिक प्रभाव
रङ–मनोविज्ञानसम्बन्धी अध्ययनहरूले हरियो रङलाई शान्ति, सन्तुलन र मानसिक ताजगीसँग सम्बन्धित मानेका छन । प्राकृतिक हरियालीको सम्पर्कले मानसिक तनाव कम गर्न, एकाग्रता बढाउन तथा भावनात्मक सन्तुलन कायम राख्न सहयोग पुग्न सक्ने विभिन्न अनुसन्धानहरूले देखाएका छन । वर्षायामको ओसिलो वातावरण र निरन्तर वर्षाले सिर्जना गर्ने मानसिक थकानलाई कम गर्न पनि हरियालीले सकारात्मक भूमिका खेल्न सक्ने मानिन्छ ।
(ख) आयुर्वेदिक दृष्टिकोण
आयुर्वेदअनुसार वर्षा ऋतुमा शरीरमा पितृ दोष बढ्ने सम्भावना रहने उल्लेख छ । त्यसैले यस मौसममा सन्तुलित आहार, हरिया सागसब्जी तथा औषधीय वनस्पतिको प्रयोगलाई उपयोगी मानिएको छ । प्राकृतिक मेहेन्दीलाई पनि शरीरलाई शीतलता प्रदान गर्ने तथा छालाको सामान्य हेरचाहमा सहयोगी प्राकृतिक सामग्रीका रूपमा प्रयोग गर्ने परम्परा रहिआएको छ ।
(ग) ज्योतिषीय दृष्टिकोण
वैदिक ज्योतिषमा हरियो रङलाई बुध ग्रहसँग सम्बन्धित मानिन्छ । बुधलाई बुद्धि, विवेक, सञ्चार, शिक्षा र व्यापारको कारक ग्रहका रूपमा व्याख्या गरिएको छ । त्यसैले धार्मिक तथा ज्योतिषीय विश्वासअनुसार हरियो रङको प्रयोग शुभ, सन्तुलनकारी र सकारात्मक मानिने परम्परा विकसित भएको देखिन्छ ।
(घ) पर्यावरणीय चेतना
साउनको हरियो पहिरनले प्रकृतिप्रतिको सम्मान र पर्यावरणीय चेतनालाई पनि अभिव्यक्त गर्छ । वर्षायाम पृथ्वीको पुनर्जीवनको समय हो । हरियो रङ धारण गर्नु प्रकृतिको हरियालीसँग आत्मीय सम्बन्ध स्थापित गर्ने सांस्कृतिक प्रतीकका रूपमा बुझ्न सकिन्छ । यसले वन संरक्षण, जैविक विविधताको सम्मान तथा प्रकृतिसँग सहअस्तित्वमा बाँच्ने सन्देशसमेत प्रवाह गर्छ ।
निष्कर्ष
साउन महिनामा हरियो पहिरन धारण गर्ने परम्परा केवल सामाजिक चलन वा मौसमी फेसनमा सीमित छैन । यसमा वैदिक दर्शन, पौराणिक परम्परा, आयुर्वेदीय दृष्टिकोण, ज्योतिषीय मान्यता तथा आधुनिक मनोविज्ञान र वातावरणीय चेतनाका विविध आयाम समेटिएका छन । यद्यपि यी आधारहरूका व्याख्या र प्रमाणका स्वरूप फरक–फरक हुन सक्दछन । समग्रमा यस परम्पराले प्रकृतिप्रतिको सम्मान, आध्यात्मिक आस्था, सामाजिक एकता र सांस्कृतिक निरन्तरताको सन्देश दिएको देखिन्छ । आज जलवायु परिवर्तन र वातावरणीय संकटका बीच साउनको हरियो पहिरनलाई केवल धार्मिक प्रतीकका रूपमा मात्र होइन, हरियाली संरक्षण, प्रकृतिप्रतिको उत्तरदायित्व र दिगो जीवनशैलीप्रतिको सांस्कृतिक प्रतिबद्धताका रूपमा पनि पुनः बुझ्न आवश्यक छ । यही अर्थमा साउनको हरियो रङ केवल वस्त्रको रङ होइन; यो प्रकृति, संस्कृति, आस्था र मानव सभ्यताबीचको गहिरो सम्बन्धको जीवन्त प्रतीक हो ।
(कानुनमा स्नातक लुइँटेल धार्मिक अनुष्ठानहरूमा रुची राख्नुहुन्छ । उहाँ जलवायु अभियान्ताका रूपमासमेत क्रियाशील हुनुहुन्छ ।)
