देश यतिबेला प्राकृतिक विपत्तिको गम्भीर अवस्थाबाट गुज्रिरहेको छ । रसुवामा आएको बाढीले जनधनमा पुर्याएको क्षति, परिवारले भोग्नुपरेको पीडा र आफन्तजनको खोजीमा रहेका नागरिकको बेचैनीले मुलुकको संवेदनशील अवस्था उजागर गरेको छ । यस्तो दुःखद् घडीमा राजनीतिक आग्रहपूर्वाग्रह, आरोपप्रत्यारोप र स्वार्थका विषयलाई केही समयका लागि थाती राखेर सबै शक्ति र संयन्त्र एक ठाउँमा उभिन आवश्यक छ । विपत्तिको सामना राजनीतिक प्रतिस्पर्धाबाट होइन, राष्ट्रिय एकताबाट गर्नुपर्छ ।
अहिलेको पहिलो प्राथमिकता हराइरहेका नागरिकको खोजी, उद्धार र पीडितलाई तत्काल राहत पुर्याउनु हो । सरकारका संयन्त्र, सुरक्षा निकाय, स्थानीय तह, राजनीतिक दल, नागरिक समाज, सञ्चारमाध्यम र आम नागरिकबिच प्रभावकारी समन्वय आवश्यक छ । विपत्तिको समयमा राज्यको क्षमता आदेश र घोषणाबाट होइन, सङ्कटमा परेका नागरिकसम्म कति छिटो र प्रभावकारी रूपमा पुग्न सक्छ भन्नेबाट मापन हुन्छ । त्यसैले उद्धार र राहतमा ढिलाइ, असमञ्जस वा समन्वयको अभावले थप मानवीय क्षति निम्त्याउने अवस्था आउन दिनु हुँदैन ।
यस्तो संवेदनशील समयमा सूचना पनि उद्धारकै एउटा महत्वपूर्ण हिस्सा हो । अपुष्ट सूचना, अफवाह र गलत हल्लाले पीडित परिवारमा झनै त्रास र अन्योल सिर्जना गर्छ । त्यसैले विपत्तिसँग सम्बन्धित सूचना सम्प्रेषण गर्दा आधिकारिक र विश्वसनीय स्रोतलाई आधार बनाउनुपर्छ । जानाजान भ्रामक सूचना फैलाउने प्रवृत्तिलाई निरुत्साहित गर्दै आवश्यक परे सामाजिक र कानुनी दायराबाट कारबाही गर्नुपर्छ । सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताले पनि आफ्नो जिम्मेवारी बुझ्नुपर्छ ।
त्यसैगरी, विपत्तिमा मृत्यु, विनाश र पीडाका दुर्दान्त तस्वीर तथा भिडियो जथाभावी शेयर गर्नु मानवीय संवेदनशीलताको दृष्टिले उचित हुँदैन । कुनै परिवार आफ्ना आफन्तको खोजीमा छटपटाइरहेको बेला उनीहरूको पीडालाई सनसनीपूर्ण सामग्री बनाउनु पत्रकारिता वा सामाजिक जिम्मेवारी होइन । सूचना दिनु आवश्यक छ, तर पीडितको सम्मान, गोपनीयता र मानवीय संवेदनशीलताको ख्याल राखेर ।
रसुवाको बाढीले फेरि एउटा गम्भीर प्रश्न पनि उठाएको छ-हामी विपत्तिपछि मात्र सक्रिय हुने कि विपत्तिअघि नै तयारी गर्ने ? तत्काल उद्धार र राहतपछि विपद् जोखिम न्यूनीकरणलाई राष्ट्रिय प्राथमिकताको विषय बनाउनुपर्छ । बाढी, पहिरो, भूकम्पलगायत प्राकृतिक विपत्तिको जोखिम, सम्भावित क्षति र संवेदनशील भूगोलको वैज्ञानिक तथा प्राविधिक अध्ययन गरी दीर्घकालीन रणनीति बनाउनुपर्छ । पूर्वसूचना प्रणाली, सुरक्षित बस्ती, जोखिमयुक्त संरचनाको व्यवस्थापन, उद्धार क्षमता र स्थानीय तहको तयारीलाई अझ बलियो बनाउन आवश्यक छ ।
विपत्ति पीडितको दुःखमा रमिते बन्ने समय होइन, हातेमालो गर्ने समय हो । शोकलाई शक्तिमा बदल्दै आफूले सकेको सहयोग गर्नु प्रत्येक नागरिकको दायित्व हो । कसैका लागि आर्थिक सहयोग महत्वपूर्ण हुन सक्छ, कसैका लागि उद्धारमा स्वयम्सेवा, कसैका लागि सही सूचना सम्प्रेषण र कसैका लागि रक्तदान वा आवश्यक सामग्री जुटाउनु । सानो देखिने सहयोगले पनि सङ्कटमा परेका व्यक्तिका लागि ठूलो अर्थ राख्न सक्छ ।
दुःख र विपत्तिलाई आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्ने अवसर ठान्नु अमानवीय मात्र होइन, गम्भीर नैतिक विचलन पनि हो । पीडितको दुःखलाई तमासाका रूपमा हेर्ने, गलत सूचना फैलाउने, राहतमा अनियमितता गर्ने वा सङ्कटलाई व्यक्तिगत तथा राजनीतिक लाभका लागि प्रयोग गर्ने प्रवृत्तिले समाजलाई अझ कमजोर बनाउँछ । विपत्तिको समयमा मानवीयता, जिम्मेवारी र जबाफदेहिता नै हाम्रो व्यवहारको आधार बन्नुपर्छ ।
रसुवाको बाढी एउटा जिल्लाको मात्र समस्या होइन । यसले प्राकृतिक विपत्तिको जोखिममा रहेको मुलुकका रूपमा नेपालले सिक्नुपर्ने ठूलो पाठ दिएको छ । विपत्ति पूर्ण रूपमा रोक्न नसकिएला, तर त्यसबाट हुने क्षति अवश्य घटाउन सकिन्छ । त्यसका लागि पूर्वतयारी, वैज्ञानिक अध्ययन, प्रभावकारी राज्य संयन्त्र र नागरिकको सचेतना आवश्यक छ ।
आजको आवश्यकता राजनीति होइन, राष्ट्रिय एकता हो । आजको प्राथमिकता बहस होइन, उद्धार हो । आजको जिम्मेवारी आरोप होइन, सहयोग हो । र, आजको पाठ दुःखमा सीमित नभई भोलिको तयारी गर्नु हो । विपत्तिलाई सहनु र त्यसका लागि पूर्वतयारी गर्नुबाहेक हामीसँग अर्को विकल्प छैन । त्यसैले रसुवाको पीडाबाट पाठ सिक्दै विपद् व्यवस्थापनलाई राष्ट्रिय सङ्कल्पका रूपमा अघि बढाऔँ । र, सङ्कटको घडीमा एकअर्काको साथ बनौँ । (फोटो: एआइ जेनेरेटेड)
