सन् २०२५ सेप्टेम्बर ३ मा चीनको राजधानी बीजिङमा आयोजित भव्य सैन्य प्रदर्शनीले सम्पूर्ण अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको ध्यान खिच्यो । विश्व राजनीतिमा शक्ति सन्तुलनको बहस भइरहेका बेला, चीनले प्रस्तुत गरेको सैन्य क्षमताले केवल आफ्नो प्रभुत्व देखाएन, बरु नयाँ ध्रुवीय गठबन्धनको संकेत पनि दियो । प्रदर्शनीमा चीनका राष्ट्रपति सी चिनफिङले स्पष्ट सन्देश दिए-“चीन अब केवल क्षेत्रीय शक्ति नभई वैश्विक सुरक्षा संरचनामा प्रमुख निर्णायक शक्ति बन्नेछ ।”
यस प्रदर्शनीमा चीनले पहिलोपटक आफ्नो पूर्ण परमाणु त्रिमुखी क्षमता (land-sea-air nuclear triad) सार्वजनिक गर्यो । अत्याधुनिक अन्तरमहाद्वीपीय ब्यालेस्टिक मिसाइल, आणविक पनडुब्बी र स्टेल्थ बमवर्षक विमान देखाइए । साइबर युद्ध प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता-आधारित रक्षा प्रणाली र ड्रोन स्वार्म जस्ता प्रविधिहरूले चीनलाई २१औं शताब्दीको सैन्य शक्तिको अग्रभागमा उभ्याएको छ । यो प्रदर्शनले चीनलाई केवल क्षेत्रीय शक्ति नभई विश्वव्यापी सैन्य निर्णायकको रूपमा स्थापित गर्ने प्रयास देखायो ।सबैभन्दा रोचक पक्ष भनेको रुस र उत्तर कोरियाको सक्रीय उपस्थिति थियो ।
रुसका राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिन र उत्तर कोरियाका नेता किम जोङ-उनको सहभागिताले चीनसँगको सैन्य-राजनीतिक साझेदारीलाई स्पष्ट सन्देश दियो । यो उपस्थिति केवल कूटनीतिक औपचारिकता थिएन, बरु पश्चिमी गठबन्धनविरुद्ध नयाँ ध्रुवीय गठबन्धन निर्माणको सङ्केत थियो । युरोपेली सङ्घ र अमेरिकाले यसलाई तानाशाही गठबन्धनको उदय भन्दै आलोचना गरे । उनीहरूको दृष्टिमा, यस प्रदर्शनीले नियम-आधारित अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थामाथि प्रत्यक्ष चुनौती दियो । सम्भावित प्रतिबन्ध, सैन्य सहकार्य विस्तार र इन्डो-प्यासिफिक क्षेत्रमा अमेरिकी सैन्य उपस्थितिको वृद्धि अब सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ ।
सेप्टेम्बर ३ को सैन्य प्रदर्शनी केवल शक्ति प्रदर्शन मात्र नभई, विश्व राजनीति बहुध्रुवीयतामा प्रवेश गरिरहेको स्पष्ट सङ्केत हो । एकातिर अमेरिका-युरोप-जापान-दक्षिण कोरिया, अर्कोतिर चीन-रुस-उत्तर कोरिया (र सम्भावित इरान) जस्ता ध्रुवहरू स्पष्ट रूपमा सतहमा देखिन थालेका छन् ।
यो परिस्थितिले तीन सम्भावित भविष्य देखाउँछ-
(१) नयाँ शीतयुद्ध,
(२) सीमित क्षेत्रीय टकराव,
(३) शक्ति-सन्तुलित र सहअस्तित्व।
कुन बाटो बलियो हुन्छ भन्ने कुरा मुख्यतया अमेरिका-चीन प्रतिस्पर्धा र साना मुलुकहरूको विदेशनीतिमा निर्भर रहनेछ । यस प्रदर्शनीले दिएको मूल सन्देश भनेको-चीन अब केवल आर्थिक मात्र होइन, सैन्य शक्तिको क्षेत्रमा पनि स्वतन्त्र र निर्णायक ध्रुवको रूपमा उदाउँदैछ ।
यसको क्षेत्रीय प्रभाव: भारतका लागि यो परिस्थिति निकै संवेदनशील छ । एकातिर भारत BRICS र SCO मा चीन-रुससँगै छ, अर्कोतर्फ अमेरिकासँग सुरक्षा र प्रविधि सहकार्य बढाइरहेको छ । यदि चीन-रुस-उत्तर कोरिया मिलेर ‘सैन्य ब्लक’ जस्तै संरचना बनाउँछन् भने भारतलाई आफ्नो विदेश नीति अझ सन्तुलित राख्नुपर्ने हुन्छ । नेपाल, बङ्गलादेश, श्रीलङ्का जस्ता मुलुकहरू चीनको लगानी (BRI परियोजना) मा जोडिएको कारणले अप्रत्यक्ष रूपमा यो ध्रुवसँग नजिक रहनुपर्ने दबाबमा पर्न सक्छन् ।
चीन, रुस र उत्तर-कोरियाको हालैको संयुक्त उपस्थितिले केवल सैन्य शक्ति प्रदर्शन मात्र गरेन, बरु एक नयाँ वैकल्पिक शक्ति ध्रुव उदाउँदैछ भन्ने सङ्केत दियो । यो ध्रुवले सैन्य, आर्थिक र वैचारिक तीनै स्तरमा पश्चिमी प्रभुत्वलाई चुनौती दिने सम्भावना बढ्दैछ । यसको दीर्घकालीन परिणाम भने विश्व शक्तिसन्तुलनलाई अझै टकरावमुखी, प्रतिस्पर्धात्मक र बहुध्रुवीय बनाउनु हो । बेजिङ परेडमा देखाइएको परमाणु त्रिमुखी, हाइपर्सोनिक/क्रूज मिसाइल, मानवरहित प्लेटफर्म (जस्तै “रोबोट वुल्फ”/टोरपेडो ड्रोन) र सी-पुटिन-किमको संयुक्त सन्देश । यसलाई ईयूले “तानाशाही गठबन्धन” भन्दै विश्व-व्यवस्थामाथि सीधा चुनौती भनेको छ ।
अब गठबन्धन कस्तो बन्छ?
ब्लक-ए: अमेरिका-युरोप-जापान-दक्षिण कोरिया-अस्ट्रेलिया
ब्लक-बी: चीन-रुस-उत्तर कोरिया (सम्भावित रूपमा इरान), ‘ग्लोबल साउथ’ का केही साझेदारहरू (केही तटस्थ, केही समर्थक राष्ट्र)
परिणाम: प्रतिबन्ध-प्रतिबन्ध, निर्यात नियन्त्रण, टेक-डिकप्लिङ, सैन्य अभ्यास र नाकाबन्दी-जस्ता सङ्केतहरूको दोहोरो वृद्धिको सम्भावना बढेको छ । दक्षिण एशियामा प्रभाव: भारत दुई ढुङ्गाबीच-BRICS/SCO भित्र रहँदा पनि क्वाड/अमेरिकासँग सुरक्षा-टेक सहकार्य बढाउने; साना राज्य (नेपाल, श्रीलङ्का, बङ्गलादेश) ले परियोजना-आधारित ‘क्यालिब्रेटेड नन-अलाइन्मेन्ट’ रोज्नेछन् । रुस-युक्रेन मोर्चाका आपूर्ति सञ्जालमा उत्तर कोरियाको भूमिकाबारे बढ्दो सङ्केत; इन्डो-प्यासिफिकमा समुद्री “फ्रिक्शन”; प्रतिबन्ध कडा हुँदै जानु हो ।
कस्तो बन्छ?
इन्डो-प्यासिफिक: टापु/समुद्री दाबीमा तातिने घर्षण, नाकाबन्दी-जस्तै “लिमिटेड ब्लॉकेड/इन्स्पेक्शन” अभ्यास, साइबर-ई.डब्ल्यू. (electronic warfare) स्तरमा तीव्रता आउन सक्छ ।
युरोप/कोरिया थिएटर: रसद-सहयोग/हतियार-ट्रान्सफरमार्फत अप्रत्यक्ष भिडन्त; प्रत्यक्ष युद्ध तालिकामा नजाने तर उच्च-आवृत्ति तनाव बढाइरहने अवस्था बन्नेछ ।
दक्षिण एशिया प्रभाव: बीमा/ढुवानी लागत, ऊर्जा मूल्य, परियोजना वित्तमा जोखिम प्रिमियम बढ्ने; रणनीतिक असन्तुलनका कारण साना अर्थतन्त्रले आपूर्ति झट्का भोग्नेछन् । सानो घटना “एस्केलेशन” भएर ठूलो दुर्घटना बन्ने-विशेषतः समुद्री/हवाई भौगोलिक क्षेत्रमा तनाव बढ्नेछ ।
अमेरिका, युरोप, जापान र दक्षिण कोरियाले एकातिर सुरक्षा गठबन्धनलाई अझै विस्तार गर्नेछन् । अर्कोतिर चीन, रुस र उत्तर कोरिया (सहित सम्भावित इरान) मिलेर वैकल्पिक सैन्य-आर्थिक ध्रुव बनाउने सम्भावना बढ्छ । परिणामस्वरूप, नयाँ शीतयुद्ध-जस्तो प्रतिस्पर्धा सुरु हुन्छ, जहाँ सैन्य हतियार, प्रविधि, अन्तरिक्ष, साइबर युद्ध र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थामा प्रभाव जमाउने होड चल्छ ।
यो परिदृश्यमा, विश्व विभाजन गहिरो हुन्छ, जसले साना मुलुकलाई पनि पक्ष रोज्नुपर्ने दबाब सिर्जना गर्छ । पूर्वी युरोप (युक्रेन), पूर्वी एसिया (ताइवान, कोरियन प्रायद्वीप) र मध्यपूर्व (इरान-इजरायल) मा प्रत्यक्ष सैन्य टकराव सम्भावित हुन्छ । चीन-रुस-उत्तर कोरिया मिलेर प्रत्यक्ष युद्धमा नजाने तर क्षेत्रीय सङ्घर्षमा सहयोग/हस्तक्षेप गर्ने रणनीति लिन्छन् । यसरी शक्ति प्रदर्शन गर्ने क्रममा, साना युद्धहरू बारम्बार हुनेछन् तर विश्वव्यापी महायुद्धमा भने पुग्ने अवस्था देखिँदैन । एकातिर यसले संसारलाई दीर्घकालीन रूपमा अस्थिर र असुरक्षित बनाउँछ भने अर्कोतिर शक्ति सन्तुलनले युद्धलाई रोक्ने सम्भावना पनि हुन्छ । तर, पूर्ण ध्रुवीय विभाजन नगरी छद्मयुद्ध (प्रोक्सी वार)को सम्भावना समेत बढ्न सक्छ । लामो तनावपछि, दुई ध्रुवबीच सीमित समझदारी बन्न सक्छ ।
जलवायु परिवर्तन, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार, रोग महामारीजस्ता मुद्दामा सहकार्य गर्ने तर सुरक्षा र विचारधारामा अलग ध्रुव रहने अवस्था आउन सक्छ । यसरी अमेरिका-पश्चिम र चीन-रुस-उत्तर कोरिया दुवै अस्तित्वलाई स्वीकार्दै पूर्ण युद्धभन्दा बरु सन्तुलित सहअस्तित्व रोज्न सक्छन् । यो परिदृश्यमा, विश्व बहुध्रुवीय हुन्छ-जहाँ शक्ति बाँडफाँड हुन्छ तर सम्पूर्ण प्रणाली टकरावमै सीमित हुँदैन । हालैको कार्यक्रममा चीन, रुस र उत्तर कोरियाको संयुक्त शक्ति-प्रदर्शनले विश्वलाई तीन सम्भावित बाटोतर्फ सङ्केत गरेको छ ।
यदि ध्रुवीय प्रतिस्पर्धा बढ्दै गयो भने नयाँ शीतयुद्ध शुरु हुनेछ ।
यदि क्षेत्रीय युद्ध मात्र दोहोरिन्छ भने सीमित टकराव उत्पन्न हुन्छ ।
यदि दुवै ध्रुवले व्यवहारिकता रोजे भने सन्तुलित सहअस्तित्वको वातावरण बन्छ ।
अन्ततः कुन परिदृश्य बलियो हुन्छ भन्ने कुरा अमेरिका र चीनबीचको प्रतिस्पर्धा र साना मुलुकहरूले कुन रणनीति अपनाउँछन् भन्नेमा निर्भर गर्नेछ ।
