निर्वाचन केवल प्रतिनिधि छान्ने प्रक्रिया मात्र होइन, यो लोकतन्त्रको आत्मा हो । हामी सार्वभौमसत्ता सम्पन्न नागरिक हौँ र हाम्रो एकएक मतले देशको भविष्यको रेखा कोर्छ । यही विश्वासका साथ मतदाता मतदान केन्द्रसम्म पुगेका त देखिए, तर यसपटकको निर्वाचनमा विगतजस्तो उत्साह भने झल्किएन । देशभर ५५ प्रतिशतको हाराहारीमा मत खसेको अनुमानबाट निर्वाचनमा मतदाताको औपचारिक सहभागिता त देखाउँछ, तर जनउत्साहको उचाइ घटेको सङ्केत पनि दिन्छ । यद्यपी मतदान प्रतिशतबारे निर्वाचन आयोगले मतदान प्रतिशतबारे सवा ६ बजेमात्रै जानकारी दिने जनाएको छ । दिउँसो ४ बजेसम्म भने ४५ प्रतिशत मात्रै मत खसेको थियो । केही दिनदेखि लाखौँ मतदाता विदेशबाट नेपाल फर्किए, काठमाडौँबाट हजारौँ गाउँतिर लागे भन्ने दृश्यले आशा जगाएको थियो, तर शहरी क्षेत्रमा नै कम मत खस्नु र समग्र प्रतिशत अघिल्ला निर्वाचनभन्दा घट्नुले नागरिकले जिम्मेवारी त निभाए, तर मनबाट उत्साहित नभएको यथार्थ प्रस्ट पारिदिएको छ ।
नयाँ संविधानपछिको पहिलो सङ्घीय अभ्यासका रूपमा सम्पन्न भएको २०७४ प्रतिनिधिसभा सदस्य निर्वाचनमा करिब ६८ दशमलव ७ प्रतिशत मत खसेको थियो । त्यतिबेला परिवर्तनको अपेक्षा उच्च थियो, सङ्घीयताको अभ्यासप्रति कौतुहल र आशा दुवै देखिन्थे । त्यसपछि सम्पन्न भएको २०७९ प्रतिनिधिसभा सदस्य निर्वाचनमा मत प्रतिशत झरेर करिब ६१ प्रतिशतमा आयो । त्यो गिरावटले नै मतदातामा बढ्दो निराशा र असन्तुष्टिको सङ्केत गरेको थियो । अहिलेको निर्वाचनमा ६० प्रतिशतभन्दा कम मत खस्नुले यो क्रम रोकिएको छैन भन्ने पुष्टि गरेको छ । अङ्कहरू केवल तथ्य होइनन्, ती जनभावनाका सूचक पनि हुन् । उत्साहको उकालो २०७४ मा थियो, २०७९ मा ओरालो सुरु भयो र अहिले त्यो ओरालो अझै गहिरिँदै गएको अनुभूति हुन्छ ।
तर, यो चित्रको अर्को पाटो पनि छ । उत्साह घटे पनि जिम्मेवारी हराएको छैन । मतदाताले आफ्नो अधिकार प्रयोग गरेका छन् । कतिपयले लामो दूरी पार गरेर, काम छोडेर, विदेशबाट फर्केर मतदान गरेका छन् । यसको अर्थ नागरिकले लोकतन्त्रप्रति पूर्णरूपमा विमुखता देखाएका छैनन् । उनीहरू निराश हुन सक्छन्, तर उदासीन बनेका छैनन् । उनीहरू प्रश्न गरिरहेका छन्, समीक्षा गरिरहेका छन्, तर मतदान केन्द्र पुगेर आफ्नो मत खसाल्न भने छुटाएका छैनन् । यहीँबाट लोकतन्त्रको आशा जीवित रहन्छ ।
निर्वाचनमा सहभागी हुनु केवल अधिकार होइन, गहिरो जिम्मेवारी पनि हो । मतदान नगर्ने हो भने अरू नागरिक अधिकारको रक्षा गर्न पनि कठिन हुन्छ । तपाईँको एक भोटले नेपाल र नेपालीको भविष्य बनाउँछ । त्यसैले भोट खसाल्नु अघि सोच्नुपर्छ, उम्मेदवारको विचार, कार्ययोजना, चरित्र र विगतको कामको मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ । विवेकपूर्ण निर्णय नै सच्चा नागरिक कर्तव्य हो । निर्वाचन स्वतन्त्र र निष्पक्ष रूपमा सम्पन्न गराउन नागरिक स्वयम् जागरूक हुनुपर्छ । आफ्नो नाम मतदाता नामावलीमा सुनिश्चित गर्नु, मतदान केन्द्रमा निर्धक्क पुग्नु, गोप्य मतदानमार्फत स्वतन्त्र रूपमा मत दिनु-यी सबै लोकतन्त्रका आधारस्तम्भ हुन् । सञ्चारमाध्यमले निष्पक्ष समाचार दिन पाउनु र दिनु, नागरिक समाजले सचेतना फैलाउन पाउनु, राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय पर्यवेक्षकले स्वतन्त्र रूपमा अनुगमन गर्न पाउनु-यी कुराले नै निर्वाचनप्रति विश्वास कायम राख्छन् ।
मत प्रतिशत घट्नु केवल अङ्कगणितीय तथ्य होइन, यो राजनीतिक सन्देश पनि हो । यसले दलहरूलाई आत्मसमीक्षा गर्न आग्रह गर्छ । किन उत्साह घट्दैछ ? किन शहरी मतदाता कम सक्रिय देखिन्छन् ? किन युवापुस्ता विमुख हुँदैछ ? यी प्रश्नको उत्तर खोज्नु राज्य र राजनीतिक नेतृत्वको दायित्व हो । तर, नागरिकका लागि सन्देश स्पष्ट छ-उत्साह घटे पनि जिम्मेवारी घटेको छैन ।
